Visie van de kunstenaar

De Nollen is in zijn totaliteit een kunstwerk. De stalen bouwsels, de bunkers, de schilderingen, het landschap, de paarden en pony’s, ze vormen samen een geheel. Maar dit geheel is geen statisch object. Het is een kunstwerk in wording zoals een schilderij in een atelier.

Het creëren van dit kunstwerk viel samen met het leven van de maker. R.W. van de Wint woonde en leefde op De Nollen, kende elke plek, ieder heuveltje, en werkte er dagelijks aan het landschap en de kunstwerken. De Nollen was voor hem een vorm van leven. Het maaien van de paden, het snoeien van de bomen of het repareren van het hek zijn even belangrijk als het maken van een sculptuur of een schilderij, omdat het allemaal onderdeel is van het Nollenproject en daarmee van het kunstenaarschap van Van de Wint. Hij gaf ermee aan dat voor hem het kunstenaarschap niet ophoudt na de realisering van een sculptuur of een schilderij, maar dat het een manier van leven en denken is. Hij laat daarmee zien wat voor hem waarde of betekenis had.

Toch moet het samenvallen van leven en kunstwerk niet worden verward met een sociaal of maatschappelijk engagement. Het kunstwerk De Nollen is een autonome creatie die tot de verbeelding spreekt. Voor de beschouwer gaat het om de poëtische ervaring en niet om de ervaring van het leven zelf. Ook in een museum gaat het om de poëtische ervaring, om de verbeelding. Maar een museum is een instituut dat een verzameling kunstwerken beschermt en tentoonstelt. Voor een bevlogen museumdirecteur kan het een vorm van leven betekenen, maar kunst en leven vallen er nooit samen. Het museum is voor de kunst en de kunstenaar een anoniem en functioneel/maatschappelijk kader dat de niet-functionele kunst beschermt en toont. Bij een museum bevindt ‘het leven’ zich buiten de deur. Voor De Nollen ligt dat anders. Van de Wint zou nooit een functie kunnen vervullen in maatschappelijke zin, zoals de functie van museumdirecteur. Hij is nooit met pensioen gegaan, zijn kunstenaarschap was zijn levenslange lot.

De Nollen is een kunstenaarsinitiatief dat concreet vorm kreeg in 1980, toen Van de Wint begon met een ‘experimenteel schilderkunstig project’ in het oude, verwaarloosde binnenduinterrein. Waarom besloot hij zich terug te trekken uit de kunstwereld, terwijl hij regelmatig werk tentoonstelde in binnen- en buitenland? Sinds 1972 bestonden zijn tekeningen en maquettes voor ruimtes speciaal gebouwd voor een schilderij. Van de Wint heeft aanvankelijk geprobeerd om in samenwerking met de museumwereld een ruimte te creëren die speciaal voor het schilderij bedoeld is. De eerste gelegenheid die zich voordeed was Documenta 6 te Kassel in 1977. Voor zijn deelname heeft hij een van zijn schilderkunstige ideeën op een schaal van 1:1 willen uitvoeren. Maar zijn uitgangspunten voor het creëren van een plek gebonden relatie tussen ruimte en schilderij worden niet geaccepteerd. Het is onmogelijk dit idee in te passen in het tentoonstellingsconcept. Dit heeft Van de Wint ervan doordrongen dat het onmogelijk is deze bouwsels in een samenwerkingsverband met officiële instanties te realiseren. Het is hem duidelijk dat de kunstenaar niet met de hulp van autoriteiten of instituties experimenten kan presenteren. Hij concludeert dat het maken van een sculptuur als drager voor een schildering alleen vanuit een zelf te creëren context mogelijk is, en dat de projecten daarbij vanuit een onaangepast en anarchistisch standpunt benaderd moeten worden. Het mislukken van het Documenta-project heeft het ontstaan van het Nollenproject grotendeels veroorzaakt en versneld. Ook enkele pogingen daarna om een schilderkunstig project via museum- en galeriewereld te realiseren mislukte. De ideeën hiervoor waren niet inpasbaar in het beleid van officiële instanties. Uiteindelijk speelt daarbij de machtspositie van dergelijke instanties ook een rol. De kunstenaar is daaraan ondergeschikt.

Het kunstenaarsinitiatief is over het algemeen een kunstvorm waarmee institutionele kritiek wordt gegeven op de officiële instanties, waardoor het niet wordt erkend. Het is een kunstvorm die een andere houding vraagt in de beleving van het kunstwerk door de beschouwer. Kunstenaarsinitiatief en institutie staan vaak haaks op elkaar. Het een komt voort uit een artistieke behoefte, is experimenteel en bestaat zonder vooropgezet plan. Het ander is rationeel georganiseerd, heeft een maatschappelijke functie en gaat planmatig te werk. Kunstenaarsinitiatieven die willen institutionaliseren raken vaak hun authentieke karakter van ongeorganiseerde vrijplaats voor de kunst kwijt.

Als kunstenaarsinitiatief is De Nollen het beste te vergelijken met Little Sparta, de tuin van de, eveneens in 2006 overleden kunstenaar Ian Hamilton Finlay. Zo’n 30 jaar geleden kocht Finlay een stuk land met een huisje in Schotland. Hij is daar gaan wonen en heeft het land omgevormd tot een kunstwerk waarin poëzie, sculptuur en landschap met elkaar verweven zijn. Ook voor Hamilton Finlay werd zijn kunstwerk een vorm van leven. Hij leefde zijn werk, evenals Van de Wint. Anders is dat bij beeldenparken, zoals Middelheim in Antwerpen, de tuin van het Kröller-Müller Museum of het kunstproject Insel Hombroich bij Neuss. In artistiek en inhoudelijk opzicht is een bestuur of verzamelaar bij deze instellingen verantwoordelijk. Op De Nollen is het Van de Wint zelf geweest die de artistieke en inhoudelijke kant heeft bepaald van het project. Nu zijn dat zijn erfgenamen. De manier waarop een bezoeker het project kan bezichtigen hangt samen met de identiteit ervan.

Misschien zou je kunnen zeggen dat de kunst van Van de Wint in ballingschap is gestuurd, zoals Evert van Straaten, directeur van het Kröller-Müller Museum, het eens zei. Om de experimenten met de bouwsels te realiseren heeft Van de Wint met De Nollen zijn eigen vrijplaats gecreëerd, waarbij niet alleen zijn kunst maar ook hijzelf het ‘lot van het ballingschap’ heeft gedragen. Immers zijn kunst en leven waren nauwelijks van elkaar te scheiden.

Dat zijn de karakteristieken van De Nollen en het gaat er nu om hoe je die kunt behouden en beschermen zonder dat je de authenticiteit aantast. Omdat Van de Wint vijfentwintig jaar lang aan De Nollen heeft kunnen werken is de identiteit ervan zo sterk. Van de Wint wilde niet dat De Nollen ‘een instelling’ werd waarvan de artistieke en inhoudelijke kant zouden worden aangetast.

‘Mijn woorden zijn mijn beelden
mijn beelden zijn mijn schilderijen
mijn schilderijen zijn mijn bouwwerken.’

Dit drieregelige gedichtje van R.W. van de Wint maakt in het kort duidelijk hoe nauw zijn schilderijen, beelden en bouwsels bij elkaar horen. Soms overlappen ze elkaar, soms lopen ze in elkaar over. Het onderscheid zit hooguit in de typische kenmerken van schilderkunst en sculptuur.

Beelden en bouwsels op De Nollen zijn verweven met het landschap. Plek en beeld geven tezamen betekenis aan het geheel. Een plek wordt pas een plek volgens Van de Wint wanneer je daar een aantal jaren werkt, en je manier van leven betekenis geeft aan zo’n plek. Alle projecten die buiten deze plek ontstaan, verwijzen voor hem terug naar het laboratorium ‘De Nollen’. Vanuit deze benadering is er bij kunst in de publieke ruimte sprake van een verlies van plaats: de relatie tussen plek en beeld is niet vanzelfsprekend. Op die momenten is de autonomie van de kunstwerken van wezenlijk belang. Juist omdat een kunstwerk in de publieke ruimte vaak ‘plaatsloos’ is, heeft hij nooit onderscheid gemaakt tussen De Nollen of een plek daarbuiten. De kunstwerken hebben eenzelfde poëzie of allure, maar de context is steeds verschillend.

Zo’n andere context is bijvoorbeeld aan te treffen in de plenaire zaal van de TweedeKamer waarvoor Van de Wint de schilderingen heeft gemaakt; en bijvoorbeeld bij de plafondschilderingen in het stadhuis van Groningen en Paleis Noordeinde, het werkpaleis van Koningin Beatrix. Daarnaast staan er verspreid door Nederland ongeveer dertig monumentale sculpturen zoals De Tong bij Lelystad en vijf sculpturen in Vijfhuizen (Haarlemmermeer), Knowing by Heart op de Rijkswerf en Wave bij het KIM in Den Helder. In 2006 verwierf Van de Wint een grote opdracht voor vier sculpturen in Hoogeveen. Deze sculpturen zullen door R.W. van de Wint BV worden vervaardigd, evenals een opdracht voor stalen bruggen en lantaarnpalen voor Duinpark Den Helder.

Onder de titel R.W. van de Wint. Clair-obscur. Zeven beelden toonde Van de Wint in 2002 zeven monumentale sculpturen in het Kröller-Müller Museum in Otterlo. Twee beelden zijn aangekocht en hebben een permanente plek gekregen in de tuin van het museum. Drie beelden zijn op De Nollen herplaatst. Beeld 6, een enorme harmonicavorm van 14 meter lang en 10 meter breed, zal later worden toegevoegd. Het expressionistisch en organisch karakter van de roodbruine cortèn-stalen beelden is nu verweven met het glooiende landschap van De Nollen, terwijl ze eerst een sterk contrast vormden met de lichtgrijze zalen van de Quist-vleugel van het Kröller-Müller Museum. Je ziet de kromming en ellipsvorm nu terug in het duinlandschap, evenals de kleur van het roodbruine staal. De beelden waren op de museumzalen afgestemd, maar Van de Wint vindt dat beelden zo specifiek moeten zijn dat ze niet door de plek worden bepaald, maar zelf de plek maken.